Tytuły wierszy Andrzeja Bursy - najważniejsze utwory

Poszczególne tytuły wierszy Andrzeja Bursy potrafią zaskoczyć zarówno bezpośredniością, jak i połączeniem groteski z prawdziwym liryzmem. Poniżej zebrałem najważniejsze utwory, rozszerzony wykaz tekstów oraz krótkie podpowiedzi, które pomagają rozpoznać, czym różnią się poszczególne grupy jego poezji.

Najczęściej przywoływane tytuły wierszy Bursy

Gdy ktoś pyta o najbardziej charakterystyczne utwory poety, zwykle ma na myśli teksty, które mocno zaznaczyły jego miejsce w literaturze powojennej. Na początek polecam zwrócić uwagę na „Dyskurs z poetą”, „Ja chciałbym być poetą” i „Poetę”. Każdy z tych tytułów dotyka roli artysty, ale robi to inaczej: raz przez kpinę, raz przez deklarację, a raz przez gorzką obserwację.

Do często omawianych utworów należą również „Nauka chodzenia”, „Katownie”, „Uwaga dramat!”, „Funkcja poezji”, „Dno piekła” i „Trudno o przyjaciół”. Ich wspólną cechą jest nieufność wobec gotowych prawd oraz języka, który próbuje przykryć rzeczywiste doświadczenie. W moim odczuciu właśnie ta niezgoda na ładne, ale puste słowa sprawia, że Bursa nadal brzmi współcześnie.

Rozszerzony wykaz utworów z tomu „Wiersze”

Najważniejszym punktem odniesienia jest tom „Wiersze” wydany po śmierci autora w 1958 roku. W późniejszych publikacjach układ i zakres tekstów bywały poszerzane, dlatego przy pracy szkolnej lub bibliograficznej dobrze sprawdzić konkretne wydanie.

Poniżej znajduje się zestaw tytułów przypisywanych do tego zasadniczego korpusu poezji. Utwory oznaczone gwiazdkami nie mają klasycznego tytułu i rozpoznaje się je po pierwszym wersie.

• „Prowadziły nas lata tamtej niedziele”
• „Zgaśnij księżycu”
• „Tęsknota Michała Lermontowa”
• „Generał”
• „Szczury”
• „Jesień”
• „Pożegnanie z psem”
• „Pasterz”
• „Liryka Rudolfa Hoessa”
• „Aktor prowincjonalny”
• „Cagliostro”
• „Fiński nóż”
• „Miasteczko”
• „Hamlet”
• „Malarstwo obłąkanego”
• „Rzeźnia”
• „Karnawał”
• „Dobry człowiek”
• „Mobile”
• „Casanova”
• „Rankiem w parku”
• „Języki obce”
• „Nic”
• „Wiara”
• „Nadzieja”
• „Miłość”
• „Doktor C. bogacz i cudotwórca”
• „Mój dzień”
• „Dno piekła”
• „Inaczej wyobrażałem sobie śmierć”
• „Noc długich noży”
• „Nauka chodzenia”
• „Przecież znasz wszystkie moje chwyty”
• „Jaki miły i mądry facet”
• „Luiza”
• „Wernyhora”
• „Mowa pogrzebowa”
• „Kasjer”
• „Obrona żebractwa”
• „Kopniaki”
• „Dyskurs z poetą”
• „Sobota”
• „Katownie”
• „Islam”
• „Dziewictwo”
• „Trudno o przyjaciół”
• „Uwaga dramat!”
• „Kat”
• „Sylogizm prostacki”
• „Pochwała władz miejskich”
• „Zażalenie”
• „Z zabaw i gier dziecięcych”
• „Pantofelek”
• „Pedagogika”
• „Święty Józef”
• „Dobry psychiatra”
• „Ostatni promyk nadziei”
• „Piosenka chorego na raka podlewającego pelargonie”

Wiersze z tomu „Utwory wierszem i prozą”

Druga ważna grupa znajduje się w publikacji „Utwory wierszem i prozą”, opracowywanej w kolejnych wydaniach jako szerszy przegląd dorobku autora. Część tych tekstów ma bardziej narracyjny charakter, a część mocniej korzysta z groteski, satyry i scenek obyczajowych.

• „Konie”
• „Zła godzina”
• „Chory synek”
• „Do Juliusza Słowackiego”
• „Głos w dyskusji o młodzieży”
• „Bar dla psów w mieście Bonn”
• „Moje polowanie”
• „Nasze ognisko”
• „List do żony i synka na wakacjach”
• „Jack London”
• „Siodło”
• „Oświęcim - Wycieczka”
• „Ballada o Cyganeczce”
• „Zbrodnia w pomorskim miasteczku”
• „Marzenie”
• „Ja chciałbym być poetą”
• „Pierścień-Tęsknota”
• „Pochwała naszych wycieczek”
• „Serce”
• „Tęcza”
• „Z kociego jestem rodu”
• „Okna”
• „Uliczki takie dobrze znam”
• „Trzynastoletnia”
• „Warszawa-Fantom”
• „Ballada o starym zegarze”
• „Depesza”
• „Mroźny wieczór”
• „Waluciarze”
• „Likwidacja zakładu dla umysłowo chorych w Kobierzynie przez Niemców”
• „Rozmowa z rzeźbiarzem”
• „Karusia”
• „Oszczep”
• „Jedenastoletni zakochany”
• „Scena balkonowa”
• „Pijany”
• „Śmierć mamusi”
• „Funkcja poezji”
• „Dyktator”
• „Opowiadanie oprawcy”
• „Wisielec”
• „Rakarz”
• „Uśmiech podgardla”
• „Wino”
• „Rówieśnikom kameleonom”
• „Poeta”
• „W tramwaju”
• „W sądzie”
• „Skarżypyta”
• „W barze”
• „Modlitwa dziękczynna z wymówką”
• „Sobie samemu umarłemu”

Ta lista pokazuje, że Bursa nie ograniczał się do jednego tonu. Obok tekstów brutalnych i oskarżycielskich pojawiają się wiersze rodzinne, miłosne, wspomnieniowe i krajobrazowe. Dlatego sprowadzanie jego twórczości wyłącznie do buntu albo turpizmu, czyli celowego wprowadzania brzydoty i fizjologii, byłoby zbyt dużym uproszczeniem.

Jak pogrupować tytuły, żeby łatwiej je zapamiętać

Wiersze o poezji i roli artysty

Do tej grupy należą „Dyskurs z poetą”, „Ja chciałbym być poetą”, „Poeta”, „Funkcja poezji” oraz „Uwaga dramat!”. Bursa pyta w nich, czy sztuka ma przede wszystkim zachwycać, czy raczej mówić prawdę o świecie. Najczęściej odpowiada bezkompromisowo, wybierając język potoczny, ironię i zderzenie wysokiego stylu z codziennością.

Wiersze o wojnie i przemocy

„Generał”, „Liryka Rudolfa Hoessa”, „Oświęcim - Wycieczka”, „Noc długich noży”, „Rzeźnia” i „Likwidacja zakładu dla umysłowo chorych w Kobierzynie przez Niemców” pokazują zainteresowanie historią oglądaną przez pryzmat jednostki. Nie są to spokojne lekcje historii. Ich siła bierze się z tego, że moralny niepokój zostaje pokazany przez konkretny obraz, a nie przez abstrakcyjne hasła.

Codzienność, relacje i emocje

„Pożegnanie z psem”, „Chory synek”, „List do żony i synka na wakacjach”, „Serce”, „Miłość”, „Okna”, „Rankiem w parku” i „Mój dzień” odsłaniają bardziej prywatną stronę autora. W tych tekstach również pojawia się ironia, ale obok niej widać czułość, zmęczenie, przywiązanie i lęk przed stratą.

Przeczytaj również: Acid Drinkers - obecny skład i historia zmian

Groteska i krytyka społeczna

„Szczury”, „Dobry człowiek”, „Obrona żebractwa”, „Pochwała władz miejskich”, „Kasjer”, „Waluciarze” i „Rówieśnikom kameleonom” wykorzystują przesadę, absurd oraz czarny humor. Te tytuły dobrze pokazują, że śmiech u Bursy rzadko jest niewinny. Zwykle prowadzi do niewygodnego pytania o konformizm, hipokryzję albo obojętność wobec cudzej krzywdy.

Dlaczego w różnych książkach można znaleźć inne tytuły

Różnice między listami nie muszą oznaczać błędu. Bursa zmarł w wieku 25 lat, a jego teksty publikowano pośmiertnie w wyborach obejmujących różny zakres materiału. Jedne książki skupiają się na tomie „Wiersze”, inne dodają utwory rozproszone, wcześniej niepublikowane albo zachowane w archiwach.

W bibliografii można też spotkać tytuły zapisane z inną interpunkcją lub z niewielkimi różnicami redakcyjnymi. Szczególnej uwagi wymagają teksty bez tytułu, rozpoznawane po incipicie. Jeśli przygotowuję notatkę lub bibliografię, zapisuję tytuł dokładnie tak, jak widnieje w używanym wydaniu, a nie mieszam form z kilku antologii.

Dobrym przykładem jest „Dyskurs z poetą”, który bywa identyfikowany także po pierwszym wersie. Podobnie działa zapis „Uliczki takie dobrze znam” albo „Inaczej wyobrażałem sobie śmierć”. Nie są to przypadkowe fragmenty, lecz praktyczny sposób porządkowania utworów, którym autor nie nadał osobnego tytułu.

Od którego wiersza zacząć lekturę Bursy

Jeśli czytelnik dopiero poznaje tę poezję, proponuję kolejność, która pokazuje kilka różnych twarzy autora. Najpierw „Dyskurs z poetą”, potem „Pożegnanie z psem”, „Jesień”, „Ja chciałbym być poetą”, „Liryka Rudolfa Hoessa” i „Nauka chodzenia”. Taki zestaw prowadzi od buntu przeciwko sztucznej sztuce przez prywatne emocje aż po pytania o odpowiedzialność i dojrzewanie.

Nie zaczynałbym od samej listy tytułów do zapamiętania. U Bursy tytuł często jest tylko pierwszym sygnałem, a sens rodzi się dopiero ze zderzenia formy, tonu i obrazu. Najciekawsze jest to, że pod warstwą prowokacji zwykle kryje się poważna potrzeba uczciwości, dzięki której te krótkie wiersze nie kończą się na efekcie skandalu.

Najważniejsze tytuły to „Dyskurs z poetą”, „Ja chciałbym być poetą”, „Poeta”, „Nauka chodzenia”, „Pożegnanie z psem”, „Liryka Rudolfa Hoessa” i „Jesień”, ale dorobek Andrzeja Bursy jest znacznie szerszy. Przy wyborze konkretnej listy trzeba zawsze sprawdzić, czy korzysta się z tomu „Wiersze”, „Utworów wierszem i prozą”, czy z późniejszego wydania rozszerzonego o teksty rozproszone.