Czy autor piszący o Mickiewiczu, śmierci, polskiej historii i polityce może być jednocześnie poetą, eseistą, dramaturgiem oraz tłumaczem? Jarosław Marek Rymkiewicz wymyka się prostym etykietom, dlatego w tym artykule porządkuję jego biografię, najważniejsze książki, styl oraz spory, które narosły wokół jego twórczości. Podpowiadam też, od których utworów najlepiej zacząć lekturę, zależnie od tego, czy interesuje nas poezja, historia literatury czy polska pamięć.
Najważniejsze fakty o poecie, eseiście i dramaturgu
- Jarosław Marek Rymkiewicz urodził się w 1935 roku w Warszawie i zmarł 3 lutego 2022 roku w Milanówku.
- Był poetą, eseistą, dramaturgiem, tłumaczem, historykiem literatury i profesorem nauk humanistycznych.
- Jego poezję wyróżniają klasycyzm, barokowa wyobraźnia, ironia oraz temat przemijania.
- Najważniejsze książki to między innymi „Zachód słońca w Milanówku”, „Wieszanie”, „Żmut” i „Leśmian. Encyklopedia”.
- Za tom „Zachód słońca w Milanówku” otrzymał Nagrodę Literacką Nike w 2003 roku.
Kim był Jarosław Marek Rymkiewicz
Urodził się 13 lipca 1935 roku w Warszawie jako Jarosław Marek Szulc. Nazwisko Rymkiewicz pochodziło od literackiego pseudonimu jego ojca, Władysława Szulca, i z czasem stało się nazwiskiem całej rodziny. Poeta studiował polonistykę na Uniwersytecie Łódzkim, a później pracował w Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk.
Nie był twórcą zamkniętym w jednej specjalizacji. Pisał wiersze, dramaty, eseje biograficzne i książki o historii literatury, a także tłumaczył między innymi Eliota, Wallace’a Stevensa, Calderóna i Mandelsztama. Ta różnorodność nie oznacza jednak przypadkowego rozproszenia. Wszystkie jego teksty łączyło pytanie o to, jak przeszłość wpływa na współczesną polską wyobraźnię.
W latach 70. i 80. angażował się w działalność opozycyjną, publikował poza oficjalnym obiegiem i wspierał środowiska niezależne. Z czasem stał się także jednym z najbardziej wyrazistych komentatorów polskiej tożsamości. Jego poglądy budziły spory, ale właśnie ta jednoznaczność sprawiała, że trudno było przejść obok jego książek obojętnie.
Co wyróżnia jego poezję
Najprościej powiedzieć, że Rymkiewicz był poetą klasycyzującym, ale ta etykieta nie wyczerpuje tematu. Klasycyzm oznaczał u niego świadomy dialog z dawnymi formami, rytmem i tradycją. Poeta nie traktował przeszłości jak muzealnego eksponatu. Przeciwnie, próbował ożywić dawne języki i obrazy, aby mówiły o lękach współczesnego człowieka.
W jego wierszach często pojawiają się śmierć, rozpad, ciało, rośliny, zwierzęta, groby i pamięć. Nie są to jednak wyłącznie ponure obrazy. Rymkiewicz łączył turpizm, czyli zainteresowanie brzydotą i fizycznością przemijania, z ironią oraz zaskakująco muzycznym rytmem. Dzięki temu wiersz może jednocześnie niepokoić i zachwycać.
Szczególne miejsce zajmuje Milanówek. W późnej twórczości nie jest on tylko prywatnym adresem autora, lecz miniaturą świata, w którym historia miesza się z codziennością. Ogród, ulica, gawron, kot czy stary przedmiot potrafią uruchomić refleksję o śmierci, pamięci i ciągłości kultury.
Moim zdaniem najlepiej nie zaczynać od prób rozszyfrowania każdego odniesienia. Najpierw trzeba dać się prowadzić rytmowi i obrazom. Dopiero później warto sprawdzać, do jakiego autora, epoki albo gatunku literackiego odwołuje się konkretny wiersz.
Najważniejsze książki i dobry punkt startu
Dorobek autora jest obszerny, dlatego wybór pierwszej książki zależy od oczekiwań czytelnika. Poniższe zestawienie pomaga zobaczyć, czym różnią się najważniejsze nurty jego pisarstwa.
| Książka | Gatunek | Dlaczego warto po nią sięgnąć |
|---|---|---|
| „Zachód słońca w Milanówku” | Poezja | Najpełniej pokazuje połączenie codzienności, śmierci, ironii i klasycznej formy. Za ten tom autor otrzymał Nike. |
| „Wiersze polityczne” | Poezja zaangażowana | To dobry wybór dla osób zainteresowanych związkiem literatury z historią najnowszą i polskimi sporami. |
| „Żmut” | Esej biograficzny | Odtwarza życie Adama Mickiewicza, ale robi to w sposób dygresyjny, osobisty i daleki od szkolnego biogramu. |
| „Juliusz Słowacki pyta o godzinę” | Eseistyka | Łączy analizę literacką z opowieścią o człowieku, jego ambicjach, samotności i potrzebie tworzenia. |
| „Wieszanie” | Esej historyczny | Pokazuje, jak autor wykorzystywał wydarzenia z XVIII wieku do rozmowy o przemocy, wspólnocie i polskiej pamięci. |
| „Leśmian. Encyklopedia” | Esej biograficzny | Przypomina encyklopedię, ale zawiera również interpretacje, hipotezy i szczegóły obyczajowe. |
Osobie, która dopiero poznaje tę twórczość, poleciłbym najpierw „Zachód słońca w Milanówku”. Ten tom pozwala usłyszeć charakterystyczny rytm Rymkiewicza bez konieczności znajomości całego zaplecza historycznoliterackiego. Dopiero później sięgnąłbym po eseje o Mickiewiczu i Słowackim.
Historia, romantyzm i spory o polskość
Rymkiewicz szczególnie intensywnie zajmował się polskim romantyzmem. Interesowali go Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Aleksander Fredro i Bolesław Leśmian, ale nie pisał o nich jak autor szkolnych opracowań. Zamiast uporządkowanej biografii proponował literackie śledztwo pełne szczegółów, dygresji i domysłów.
Jego eseje biograficzne można czytać na dwa sposoby. Z jednej strony dostarczają wiedzy o poetach i ich czasach. Z drugiej pokazują, jak sam autor rozumiał wspólnotę, pamięć i rolę literatury. Wielkie postacie nie są u niego pomnikowe. Mają słabości, dziwactwa, ambicje i prywatne dramaty, dzięki czemu stają się bliższe współczesnemu czytelnikowi.
Największe emocje wywoływały teksty dotyczące historii Polski i polityki. W książkach takich jak „Wieszanie” czy „Samuel Zborowski” przeszłość staje się narzędziem rozmowy o odpowiedzialności, zdradzie, przemocy i narodowej wspólnocie. Nie jest to lektura neutralna. Autor często prowokuje, zamiast uspokajać, dlatego jego eseje lepiej czytać z własnym zestawem pytań niż z oczekiwaniem bezstronnego wykładu.
Podobnie jest z późnymi wierszami politycznymi. Dla jednych będą przykładem odwagi i przywiązania do polskiej tradycji, dla innych dowodem na zbyt mocne uwikłanie literatury w bieżące konflikty. W mojej ocenie warto zachować oba spojrzenia. Rymkiewicz jest ważny nie dlatego, że wszyscy muszą się z nim zgadzać, lecz dlatego, że zmusza do określenia własnego stosunku do historii i wspólnoty.
Dramaty i przekłady pokazują drugie oblicze autora
Twórczość teatralna bywa pomijana, choć dobrze odsłania sposób myślenia autora. W dramatach takich jak „Król w szafie”, „Lekcja anatomii profesora Tulpa” czy „Ułani” pojawiają się groteska, stylizacja i świadoma gra z tradycją. Rymkiewicz korzystał z dawnych konwencji, ale wykorzystywał je do opowiadania o ludzkiej śmieszności, przemocy i sytuacjach granicznych.
Jego komedie nie są lekką rozrywką w prostym znaczeniu. Pod żartem często kryje się lęk, historia albo świadomość nieuchronnej klęski. To dlatego dramaty autora można określić jako komedie serio. Bohaterowie bywają groteskowi, lecz ich problemy pozostają całkiem realne.
Osobnym obszarem są przekłady. Rymkiewicz traktował tłumaczenie nie jako mechaniczne przenoszenie słów, ale jako twórczą interpretację. Szczególnie istotne były dla niego teksty Calderóna i Osipa Mandelsztama. Dzięki temu jego własne pisanie pozostawało w stałym kontakcie z literaturą hiszpańską, anglo-amerykańską i rosyjską.
Ta część dorobku pomaga lepiej zrozumieć poetę. Pokazuje, że jego zainteresowanie tradycją nie było zamknięciem się w polskości, lecz próbą prowadzenia rozmowy z wieloma kulturami i epokami.
Jak czytać Rymkiewicza, żeby nie zatrzymać się na sporze
Najczęstszy błąd polega na sprowadzeniu autora wyłącznie do deklaracji politycznych. Są one ważną częścią jego późnej działalności, ale nie wyjaśniają ani niezwykłej konstrukcji wierszy, ani fascynacji barokiem, ani jego oryginalnych biografii literackich.
Drugim błędem jest oczekiwanie prostego stylu. W jego książkach pojawiają się aluzje, archaizacje, cytaty i zmiany tonu. Nie wszystko trzeba rozumieć za pierwszym razem. Dobrze działa lektura etapami: najpierw ogólny sens, potem rytm i obrazy, a na końcu odniesienia do dawnych poetów.
- Do poezji zacznij od „Zachodu słońca w Milanówku”.
- Do historii literatury wybierz „Żmut” albo książkę o Słowackim.
- Do tematów politycznych sięgnij po „Wiersze polityczne” i „Wieszanie”.
- Jeśli interesuje Cię teatr, zacznij od „Lekcji anatomii profesora Tulpa”.
Najlepsza lektura nie polega tu na przyjęciu gotowej opinii. Rymkiewicz jest ciekawszy wtedy, gdy czyta się go jednocześnie jako poetę formy, badacza tradycji i autora mocno uwikłanego w spory własnego czasu.
Co zostaje po lekturze autora z Milanówka
Jarosław Marek Rymkiewicz pozostawił po sobie dorobek trudny do zamknięcia w jednym określeniu. Był poetą śmierci i pamięci, eseistą polskiego romantyzmu, dramaturgiem korzystającym z groteski oraz komentatorem historii, który nie unikał ostrych sądów.
Jeżeli jego książki czasem drażnią, to zwykle dlatego, że nie pozwalają czytać obojętnie. Największą wartością tej twórczości jest zdolność uruchamiania rozmowy o języku, polskości, przemijaniu i odpowiedzialności za pamięć. Właśnie dlatego warto poznawać ją szerzej niż przez pojedynczy cytat albo polityczną etykietę.
